o modelowaniu procesów i systemów 

Kilka dni temu w tekście: Zwinne modelowanie w Visual Studio 2010 pisałem o możliwości modelowanie za pomocą UML w VS 2010. Teraz czas na drugą z mojego punktu widzenia ważna zmianę. Otóż w MSF for Agile Software Development v5.0 jaki towarzyszy VS 2010 uwzględniono zwinne modele a proces wytwórczy kodu oparto o SCRUM. Więcej informacji pod adresem:

http://msdn.microsoft.com/en-us/library/dd380647.aspx

Szczególnie polecam rozdział 4.4 Use Models in Agile Development.

Jest rewolucja. I to nie mała. Otóż firma Microsoft w ramach Visual Studio z premedytacją omijała aspekt wizualnego projektowania sytemu przy użyciu UML. Aż do teraz.

W nowej wersji VS 2010 jest VS2010 Visualization and Modeling Feature Pack (http://msdn.microsoft.com/en-gb/vstudio/ff655021.aspx), dzięki któremu można wytwarzać modele na różnym poziomie abstrakcji i w konsekwencji synchronizować je z kodem aplikacji.

Przełom jest tym większy, że Microsoft proponuje tylko te techniki modelowania, które są uważane za składniki zwinnego modelowania (ang. Agile Modeling). 

Iteracyjny model wytwarzania oprogramowania by był bardziej skuteczny wymaga kilku zabiegów. Chodzi oto by w ujęciu agile być rozważnym i skutecznym. Stosuję je podczas zwinnego modelowania. Oto kilka z nich:

1. Krócej znaczy lepiej. Iteracja nie powinna być dłuższa niż 4 tygodnie, w przeciwnym wypadku możesz wpaść w styl tworzenia oprogramowania mini-waterfall. Osobiście preferuję jedno lub dwutygodniowe iteracje. Dzięki temu tempo tworzenia oprogramowania jest stałe, jako że regularne dostarczasz nowe funkcjonalności.
2. Zacznij od niekomfortowego okresu czasu. Kiedy zmieniasz tradycyjną organizację na ewolucyjne (iteracyjne i przyrostowe) podejście do tworzenia oprogramowania spróbuj określić okres czasu, który będzie odpowiedni (np. 8 tygodni) i odejmij tydzień lub dwa (np. zacznij od 6-tygodniowej iteracji) aby zmusić ich do zmniejszenia biurokracji. Zrób kilka takich iteracji, a następnie skracaj długość iteracji dopóki nie dojdziesz do sensownego okresu czasu (np. mniej niż 4 tygodnie).
3. Zignoruj kalendarz. Jeśli Twoja iteracja została zaplanowana na tydzień, zrób ją od środy do wtorku. Iteracje trwające od poniedziałku do piątku zazwyczaj cierpią przez to, że w piątek skupienie i energia dramatycznie zmniejszają się, ponieważ jest to koniec iteracji i koniec tygodnia. Ten zbieg okoliczności zmniejsza produktywność.
4. Stwórz coś użytecznego. Zasadniczo iteracja powinna być na tyle długa, abyś był w stanie zrobić coś pożytecznego w jej trakcie. Niektóre zespoły robią jednodniowe iteracje.
5. Przeprowadź tyle iteracji, ile potrzebujesz. Wymagania zmieniają się, co oznacza, że czas potrzebny na wdrożenie systemu też musi się zmienić, aby to odzwierciedlić.
6. Cały czas możesz mieć stałą datę ukończenia oprogramowania. Jeśli potrzebujesz mieć stałą datę ukończenia oprogramowania, to po prostu ustal tą datę i do tego czasu ukończ tworzenie oprogramowania. Aż do czasu, w którym musisz oddać oprogramowanie, prowadź iteracje dotyczące tworzenia oprogramowania. Jeśli stale wdrażasz wymagania o najwyższym priorytecie,  a wtedy to, co do dostarczysz, będzie miało najwyższą możliwą wartość.

Zwinny  model to taki który jest:

• Wystarczający dla Odbiorców czyli w zależności od odbiorców ogólny gdy rozmawiasz z biznesem lub bardziej techniczny gdy rozmawiasz z IT
• Wystarczająco dobry, aby przekazać sens. Model nie musi być dokładny. Gdy pojawia się niezgodność zastanów się co z tym zrobić. Może wystarczy dekompozycja może notka. Zawsze poproś odbiorcę diagramu by przeczytał to co mu zostało przekazane by wyłapać niezgodności.
• Wystarczająco szczegółowy, ale nie ZBYT szczegółowy aby sprostać wymogom Odbiorców względem komunikacji. Unikaj wyszczególniania każdego niuansu oznaczeń modelu.
• Wystarczająco przejrzysty- łatwy do zrozumienia więc nie twórz wielu linii krzyżujących się wzajemnie i powodujących, że ciężko jest się w nich połapać. Modelując użyj logicznych technik organizacyjnych i zastosuj spójny styl.

przeczytaj pozostałą część »

Co zrobić w sytuacji gdy do wykonania danej funkcji, opisanej przez przypadek użycia, potrzeba w tym samym momencie więcej niż jednego aktora? Czy można pokazać to na diagramie przypadków użycia? Otóż nie.

Diagram przypadków użycia nie definiuje nam tego kto w jakiej sytuacji, w jakim momencie korzysta z danej funkcji. Relacja aktor – przypadek użycia mówi jedynie o tym kto korzysta z funkcjonalności dostarczanej przez dany PU. W sytuacji gdy do realizacji fragmentu bądź całego scenariusza potrzeba dwóch aktorów to na diagramie PU wskazujemy na działanie obu aktorów poprzez asocjację.

Natomiast ich jednoczesne działanie procentujemy na diagramie aktywności zaznaczmy stosując tory (partycje)  pionowe i poziome.

Dzięki zastosowaniu partycji pionowych i poziomych i zmapowaniu ich na aktorów można wskazać na te fragmenty scenariusza, które są realizowane przez obu aktorów równocześnie. Technika ta może być przydatna zarówno przy modelowaniu procesów biznesowych jak i projektowaniu systemów informatycznych.

Właściwym podejściem do definiowania przypadków użycia dla tworzenia oprogramowania przy użyciu metody agile to zacząć od definicji zakresu. Definicje zakresu można opisać za pomocą diagramów WPA (Wysokiego Poziomu Abstrakcji)

Kiedy już zakres zostanie zdefiniowany należy zdefiniować nazwy przypadków użycia a następnie stopniowo nadawać priorytety i definiować bardziej szczegółowo przypadki użycia podczas gdy są one włączane do harmonogramu projektu.

Co pewien czas warto także dokonywać refaktoryzacji przypadków użycia, w miarę potrzeb konsolidując i definiując podrzędne przypadki użycia, oraz definiując, jeśli zachodzi taka potrzeba, rozszerzeń przypadków użycia.

Z racji tego, że publikacja odnośnie zwinnego podejścia w zakresie modelowania procesów biznesowych (WMB) ?pisałem o tym kilka dni temu w tekście pt ?Krajowa Konferencja Inżynierii Oprogramowania?- ukazała się w limitowanej edycji 150 egzemplarzy pozwalam sobie na publikację skanu tego tekstu.

User story to opis celów zorientowanych na użytkownika, jakie jedna lub więcej osób osiągnie za pomocą Twojego produktu. User stories używa się do osiągnięcia celu zawsze wtedy, kiedy jest osoba obsługująca interfejs . User story pisze się w formacie

Jako [osoba odgrywająca daną rolę] chcę [wykonać jakąś czynność] aby [osiągnąć jakiś cel].

W ten sam sposób można pisać scenariusze przypadków użycia, przy których należy uwzględnić, że scenariusz może obejmować kilka user story. Takie podejście pozwala także na zastosowanie modelowania w języku UML w SCRUM i tym samym wpisuje sie w nurt agile modeling ? zwinnego modelowania.

Długość iteracji i jej wielkości pod względem zasobów musi być skorelowana z celami i pracą, które ma być wykonana. Moje wytyczne:

Wielkość zespołu – większe zespoły wprowadzają większe koszty stałe i tym samym prowadzą do dłuższej iteracji. Następujące wytyczne zapewniają przydatny punkt wyjścia:

• 2 – 15 osób: iteracja 2-4 tygodniowa
• 16 – 30 osób: iteracja 4-6 tygodniowa
• 31 – 50 osób: iteracja 6-8 tygodniowa.

Cele iteracji – niektóre cele wymagają więcej czasu na ukończenie niż inne

Wielkość kosztów stałych – im więcej sprawozdawczości oraz innych przeciążeń administracyjnych, które są nakładane na zespół, tym dłuższe będą musiały być iteracje

Podział zespołu – im bardziej podzielony zespół, tym trudniejsza komunikacja oraz tym więcej czasu zajmie uzgodnienie decyzji prowadzących do zwiększonego poziomu planowania i dokumentowania oraz dłuższych iteracji

Dostępność zasobów – Im mniej czasu, który członkowie zespołu  mają przeznaczyć na projekt, tym więcej czasu upłynie na iteracje

Formalność projektu – niektóre projekty mają bardziej surowe wymogi odnośnie przeglądów formalnych i dokumentacji projektowej, wymagając więcej czasu na te czynności

W trakcie szkicowania procesów biznesowych należy zdefiniować wspólne słownictwo, przy użyciu najpopularniejszych terminów i wyrażeń w zakresie problemu. Następnie należy konsekwentnie wykorzystywać wspólne słownictwo we wszystkich tekstowych opisach biznesu. W ten sposób, utrzymują Państwo spójne opisy tekstowe i unika się nieporozumień wśród członków projektu dot. stosowania i znaczenia terminów. Słownictwo powinno mieć formę słownika.

Aby znaleźć wspólne terminy w zakresie problemu, należy uwzględnić terminy stosowane w trakcie rozmowy, o co chodzi w biznesie. Warto skupić się na terminach opisujących następujące koncepcje:

• Obiekty biznesowe reprezentujące koncepcje stosowane w codziennej pracy organizacji. W wielu przypadkach, już istnieje wykaz tego rodzaju koncepcji.
• Obiekty świata rzeczywistego, których istnienia przedsiębiorstwo musi być świadome. Te obiekty występują w naturalny sposób i obejmują takie rzeczy jak: samochód, psa, butelkę, samolot, pasażera, rezerwację, bądź fakturę.

Każdym termin jest na ogół opisywany jako rzeczownik wraz z definicją. Terminy powinny być podane w liczbie pojedynczej, "zamówienie" oraz "zadanie", a nie "zamówienia" czy "zadania".

I na koniec oczywiste i najważniejsze: wszystkie zainteresowane strony powinny porozumieć się co do zdefiniowania terminów.

Aby przewidzieć wymogi dla aplikacji biznesowej można rozważyć stworzenie następujących modeli:

• Schemat proceduralny interfejsu użytkownika. Dostarcza on przeglądu ekranów i raportów oraz to, jak w jaki sposób są one wzajemnie powiązane. Na chwilę obecną potrzebujesz jedynie głównych ekranów i raportów. 
• Diagram WPA (Wysokiego Poziomu Abstrakcji). Diagram procesu wysokiego poziomy, plus kilka diagramów dających podgląd kilku krytycznych procesów, są zazwyczaj potrzebne do zrozumienia przepływu biznesowego.
• Diagramy przypadków użycia. Zamiast diagramów procesu wysokiego poziomu (WPA) możesz zrobić diagram przypadków użycia wysokiego poziomu. Jest to kwestia tego preferencji, ja prawdopodobnie nie robiłbym tego diagramu, gdyż WPA jest dla mnie wystarczający.
• Diagram klas. Wskazuje na nim ważne dane, które są przetwarzane w organizacji.
• Diagram procesu. Czyli popularny diagram aktywności.  Warto na nim zamieścić obiekty.
• Definicje słownikowe. Być może będziesz chciał zacząć od zidentyfikowania kluczowych terminów biznesowych. Widziałem zbyt wiele zespołów uziemionych przez ?paraliż analizy? ponieważ próbowali zdefiniować dokładną terminologię przed przejściem do następnych etapów. Nie wpadnij w tę pułapkę.

Podane punkty stanowią składową wielu aplikacji biznesowych, ale w zależności od specyfiki biznesu i procesu niektóre z nich mogą być opcjonalne.

Moim zdaniem wszystkie metodyki zwinne mają tą zaletę, że są tańsze od tradycyjnego ?ciężkiego? podejścia choćby dlatego, że nie traci się czasu na modelowanie. Jest tylko jedno ale. A mianowicie klient musi dokładnie wiedzieć czego chce. Co w sytuacji gdy klient jest grymaśny, zmienia wymagania lub tylko je odrobinę modyfikuje bo jak widzi gotowy produkt to zaczyna rozumieć błędy w swoich wymaganiach, zaczyna rozumieć swój biznes? W takiej sytuacji modelowanie staje się nieodzowne. Budując model klient może zrozumieć i zobaczyć jak będzie działał system i zweryfikować czy jest to to o co dokładnie mu chodziło. Co więcej mając model wytwórcy także lepiej go rozumieją. Pozostaje pytanie: Co z kosztami?

Wbrew pozorom koszty modelowania nie są wysokie i zwracają się z nawiązką.

Skąd te wyniki wyjaśnia to poniższa tabela, w której cyfry stanowią jednostki czasu, którym możemy przypisać dowolną wartość: tydzień, miesiąc.

Otóż ponosi się co prawda koszty modelowania, ale w związku z tym, że zatwierdzony  model pomaga lepiej zrozumieć projektowany system i klientowi, i wykonawcy systemu to jest mniej poprawek kodu i mniej testowania bo testy mogą być wcześniej zaplanowane. Natomiast permanentne zmiany w aplikacji celem dostosowania ich do wymagań klienta, w sytuacji gdy gotowy produkt rozmija się mniej lub bardziej z rzeczywistymi potrzebami klienta to dodatkowe koszty. Ponadto  gdy nie ma modelu programista musi wszystko wymyślić sam a tym samym może się okazać, że gdy popełni błąd w rozumowaniu to prawienie  błędu pociąga za sobą dodatkowe koszty. Mając model można błędy wychwycić wcześniej.

Szacuję, że przy większych projektach oszczędności czasu a tym samym pieniędzy, z tytułu modelowania, sięgają od 20 do 30 procent.

Na koniec należy pamiętać, że podane cyfry to tylko przykład i w każdym projekcie poszczególne fazy mogą wyglądać inaczej a co za tym idzie oszczędności mogą być mniejsze lub większe.